|
Voor
degenen die de uitspraak van het Sliedrechts dialect niet kennen,
volgen hieronder een aantal aanwijzingen. De
afkorting s.n. betekent: Standaard Nederlands. Daarna volgt een
nadere toelichting op de spelling van het Sliedrechts dialect
DE
VINGER AAN DE DIALECTPOLS... |
|
 |
PIET
POLS, VOORZITTER VAN DE WERKGROEP DIALECT, GEEFT OP DEZE PAGINA VAN
ONZE WEBSITE EEN NADERE TOELICHTING OP DE SPELLING VAN HET
SLIEDRECHTSE DIALECT. HIJ ONTLEENT ZIJN KENNIS AAN: Klank- en Vormleer van het Sliedrechts
dialect door DR. R. VAN DEN BERG. |
|
DEEL 1 WEUNT IE IN DE HAOVESTRAET? Waarom ao en ae in het Sliedrechts dialect? De aa in Nederlandse woorden als water, schaap en laag, wordt in het Sliedrechts dialect zeer verschillend uitgesproken. In woorden als klaor, raok, kaol, maol, waoter klinkt het als in het Engelse water en call. Het is de ò van rok die wat langer aangehouden wordt. Dan hoort men ròòòk, geschreven als raok (raak). In woorden als schaep, paerd, waer en daer is de klank precies eender als in het Engels where en there. Het is de è van schep die wat langer aangehouden wordt. Dan hoort men schèèèp, geschreven als schaep (schaap). Deze twee klanken ao en ae en de manier waarop ze in het dialect voorkomen zijn misschien wel de meest opvallende kenmerken van het Sliedrechts. Met name het gebruik van ae-woorden is heel typerend voor het eigene van dit dialect. Reeds in het naburige Giessendam hoor je deze ae-klank bijna niet meer. Wat dit betreft loopt er een taalgrens tussen Sliedrecht en Giessendam. Een grens die globaal door de Albasserwaard gaat van Sliedrecht zo naar het noorden. Bijna in de hele westelijke Albasserwaard spreekt men die ae-klank. Ook verder naar het westen, IJsselmonde, Hoeksewaard tot aan de kust spreekt men die ae-klank. Wat dit betreft is het verschil tussen het Sliedrechts dialect en het dialect van bijvoorbeeld de Hoeksewaard kleiner dan het verschil tussen Sliedrechts en Giessendams. Woorden die in het Nederlands op dezelfde manier geschreven en uitgesproken worden, maar die verschillende betekenissen hebben, worden in het Sliedrechts verschillend uitgesproken. Hier volgen een paar voorbeelden. Aoltjie at een aeltjie. 'k Hèt de blaere op m'n haande van 't blaore vege. Hij hèt nied in de gaote dat ie gaete in z'n sokke hèt. Een kraem stoat op de mart en kraom is een bevaling. Hij gong met z'n maot de maet neme van 't hekkentjie. Omdat Piet z'n aaige zô naor voelde, gong die naer d'n dokter. Kees Bakker kreeg goeje raed van Wim de Raod. De bôôte vaere en 'n vaoren staot in 't raomkezijn. 't Is echt waer, die groenteboer verkôôpt goeje waor. Het verschil tussen ao en ae is niet een verbastering van het Nederlands, maar een bewaard gebleven verschil tussen vanouds verschilende klinkers die in het Nederlands zijn samengevallen tot aa maar in het Sliedrechts nog verschillend gebleven zijn. Vergelijken we het Sliedrechts en het Nederlands met het Gotisch, een oude Germaanse taal die voor de Middeleeuwen gesproken werd, dan zien we duidelijk dat de Sliedrechtse ao en ae hele oude wortels hebben. Gotisch Sliedrechts Nederlands hana haon haan wato waoter water fadar vaoder vader malan maole malen slepan slaepe slapen jer jaer jaar seths zaed zaad letan laete laten Behalve oude wortels zijn er ook andere factoren die van invloed zijn geweest op het ontstaan van de klanken. Door invloed van de letter r zijn er ook een aantal ae-klanken ontstaan. Zoals bijvoorbeeld in vaert, aerd, baerd en baers. Voor een n hoor je meestal een ao, zoals bijvoorbeeld gaon, maon, slaon, en staon. Een uitzondering op deze regel vindt men in woorden als traen en vandaen, maar dat is dan weer overeenkomstig het oude Gotisch. Woorden die na de Middeleeuwen ontstaan zijn hebben bijna altijd een ao, zoals bijvoorbeeld filiaol, raodio, kebaol, draomao, kaono. Interessant is dat mensen die nog maar zo half en half dialect spreken, de ae vervangen door een ao. Ze zeggen niet slaepe maar slaope, niet jaer maar jaor. Kennelijk vinden ze deze ao netter, beschaafder dan de ae. Maar de letter aa heeft in het Sliedrechts nog meer verschijningsvormen: 1. Als êê, die klinkt als de ee in veer en weer: Aoi hèt drie kepotte spêêke in z'n fietswiel. In dat ouwe huisie hebbe ze 'n lêêg plefonnechie. Die balkelaog legt veuls te lêêg. En als iemand in het Sliedrechts tegen je zegt 'Zet de ketel 's lêêg op 't gas', dan moet je die ketel niet leeg op het gas zetten, maar het gaspitje laag draaien. In het zinnetje 'Rook liet onderlest z'n schetse slijpe' is lest een verkorting van laetste en schetse van schaetse. 2. Soms is de aa een a: We gavve d'r niks om dà me zô vroeg atte. Hier is het Sliedrechts regelmatiger dan het standaard Nederlands. De a-klank van het enkelvoud die al vanouds bestond is doorgetrokken naar de meervoudsvorm. 3. Soms is de a een eu: Heur haer is netjies gekamd. Dat heur is afkomstig van een oud woord 'heer' of 'heere'. Dat het in het Nederlands 'haar' geworden is, is eigenlijk een heel onregelmatige ontwikkeling van het woord. Maar ook de heldere Nederlandse aa komt in het Sliedrechts voor. Het is niet aon of aen, maar aangeve, aanrikkemendere, aankomme. En ook in woorden als draaie, paaie, maaie, kraaie, waaie. In de volgende zinnetjes ziet men weer dat een Nederlandse klank in het Sliedrechts, bij verschillende betekenis, verschillend uitgesproken wordt. Hij was laaiend, toe die hêêl de kar weer uit mos laoje. Kees was al zô bôôs en toe Kors ok nog een kwaaiër op Keese jas spoog, wier die nog kwaojer. Elke zaeterdag gao 'k naer opoes. Ik neem dan 'n maeltjie aerepel mee en ik maold ok voor een hêêle week koffie voor d'r. Daarnaast wordt ook vaak de a in het Sliedrechts als aa uitgesproken: 'k Glôôf dà we aander weer krijge. Ze gonge me z'n aale naer de kaark. Moe, dat jong zit me aamel te peste. Het is ook aardig om te zien dat de drie betekenissen van 'blaadje' in het Sliedrechts ieder hun eigen vorm hebben: een blaojchie pepier een blaortie aan d'n bôôm de suiker staot op 't theebleddechie Resumerend kunnen we zeggen dat de Nederlandse aa in het Sliedrechts in zeven verschillende klanken voorkomt: water is waoter (klinkt als Engels 'water') daar is daer (klinkt als Engels 'there') laag is lêêg (klinkt als de ee van veer) haar is heur laatst is lest aten is atte aan is aan Tot zover enige wetenswaardigheden over de aa. Zoals u ziet is het Sliedrechts rijk gevarieerd en heeft het heel oude taalvormen nog steeds bewaard. DEEL 2 HOE HIET DIE KÈREL DIE ZÔVEUL IN Z'N KÊÊT OP D'N BLAAIK EET? DE "EE" IN HET SLIEDRECHTS DIALECT In het Nederlands zou de titel van dit artikel als volgt luiden: "Hoe heet die kerel die zoveel in zijn keet op de bleek eet?" Zoals u ziet heeft de Nederlandse ee in het Sliedrechts dialect een rijke variatie. Het is niet zomaar toevallig slordig taalgebruik. Nee, al deze vormen van de klank ee hebben een heel oude oorsprong. We zullen wat vertellen over al deze verschillende vormen van de ee in het Sliedrechts. 1. De Sliedrechtse ee die klinkt als de ee in het Nederlands: Bijvoorbeeld in woorden als: mee, veen, meten, eet. Maar ook in dialect-uitdrukkingen, zoals: Hij komt temee (zodadelijk). Dat boeksie leet (ligt) op de taofel. Wat gonge ze tekeer, 't lekend (leek) wel oorlog. 2. Dan is er de Sliedrechtse êê die klinkt als de ee in veer en weer: Woorden in deze categorie zijn: brêêd, stêên, zêêp, mêês, penêêl, kenêêl, kêêt, êên, wrêêd, wrêêke. Er zijn woorden die in het Nederlands 2 betekenissen hebben, maar op dezelfde manier geschreven worden. Bijvoorbeeld: Leen/leen, week, wees. In het Sliedrechts worden deze woorden verschillend uitgesproken, omdat daar het oude klankverschil bewaard gebleven is. Voorbeelden: " 'k Lêên hum nooit meer wat," zee Leen. Al staon die bôône een week in de wêêk, dan kà je ze nò nie ete. "Wees wijs", zee 't wêêskind. "De golve van de zêê wazze wel tien meter hôôg," zee Teunis. Net als bij het onderscheid tussen ae en ao heeft het Sliedrechts met de klinkers ee en êê een oud klinkerverschil bewaard. De Sliedrechts klinker êê is afkomstig van de oud-Germaanse ai. Waar men in het Sliedrechts ee zegt, was er in het oud-Germaans vaak een i-klank. In het standaard Nederlands van de noordelijke Nederlanden zijn die verschillende oud-Germaanse klanken samen gevallen tot de ee. Maar in veel zuidelijke dialecten zijn de verschillen bewaard gebleven, zoals in het Zeeuws, het Vlaams en Brabants. Het is interessant om te zien hoe die oude Germaanse ai-klank zich in diverse talen verschillend, maar ook wel regelmatig ontwikkeld heeft. In het Duits bleef het een ai-klank (geschreven als ei). In het Engels werd het een oo- of o-klank (op diverse manieren geschreven). In de Scandinavische talen en in de Zuid-Nederlandse dialecten (waaronder het Sliedrechts) heeft de oud-Germaanse ai zich ontwikkeld tot de êê van weer. Hier onder een aantal vergelijkingen tussen Gotisch (een oud-Germaanse taal), Duits, Engels en Sliedrechts. Gotisch Duits Engels Sliedrechts braips breit broad brêêd stai stein stone stêên saipo seife soap zêêp ains ein one êên waikwo weich weak wêêk ( zacht) laihna leike loan lêên nih aina kein none gêên hails heil whole hêêl Ter vergelijking een aantal woorden die in het Sliedrechts een ee-klank hebben. In het Duits is nergens een ei-klank. In het Engels is nergens een oo- of o-klank. Gotisch Duits Engels Sliedrechts mid mit with mee itan essen eat eten ligan liegt lays leet (ligt) wiko woche week week (7 dagen) Overigens vinden we de ei (die vroeger een ai was) ook nog in sommige Nederlandse woorden zoals eik (naast eekhoorn), heil naast het woord helen, en het achtervoegsel stein in kasteelnamen, onder andere Loevestein. 3. Soms is de ee een aai in het Sliedrechts: In de verouderde uitspraak van twee woorden: blaaik (bleekveld) en vlaais (vlees). De oude Germaanse klinker ai is hier bewaard gebleven. Meestal is het een êê geworden (zie 2). Ook in het Duits zegt men Fleisch (vlees). 4. Soms is de ee een ie in het Sliedrechts: Hij hiette Jan de Jong. Ik hoef maor een klaain mietjie suiker in m'n koffie. Vroeger was dit ook een ee, maar door de t die er achter staat is hij in een ie veranderd. In sommige dialecten zijn alle ee's ie geworden, bijvoorbeeld in Noord-Holland, daar zegt men dus stien (steen). 5. Soms is de ee een korte e in het Sliedrechts: Kom 's effe (even). In oud Sliedrechtse uitspraken als end voor eend en vremd voor vreemd. In dat end en vremd is de oude korte e gehandhaafd. In het Duits bestaan die nog. Daar heb je de woorden ente en fremd. Het oude Sliedrechts heeft dus die korte e bewaard. Effe is een ander geval. Dat was vroeger een ee. Die ee is in een e veranderd omdat de v die erachter staaf een f geworden is. Zoals ook gebeurd is bij de woorden neffens en nevens. 6. Soms is de ee een langere è in het Sliedrechts: De uitspraak is hetzelfde als in het Engelse where. Die kèrel het over de over hêêle wèreld gebaggerd. Die mèrel vliegt naer z'n nest. Ook hier was oorspronkelijk een ee-klank. Die is in het Sliedrechts veranderd in een langere è onder invloed van het 'rel' dat er achter staat. 7. Soms is de ee een eu in het Sliedrechts: In deuze stoep speule aaltijd veul kaainders. Ook hier was de oorspronkelijke klank een ee. Die is door de l en z die erachter staan in een eu veranderd. Veul is waarschijnlijk heel algemeen geworden in Holland. In Vlaanderen was het veel gebleven. Dat Vlaamse veel heeft in de 14e eeuw het Hollandse veul verdrongen, omdat men dat deftiger vond. Vlaanderen was in die tijd rijker en machtiger dan Holland. Het is een algemeen verschijnsel dat de taal van welvarende en daardoor invloedrijke streken overgenomen wordt in andere gebieden. Zo drongen Vlaamse taalverschijnselen in de Middeleeuwen via Zeeland (waterwegen, scheepvaart, handel) door tot Holland. Toen Holland in de 80-jarige oorlog welvarender en machtiger werd dan Vlaanderen, was het voorbij met de Vlaamse invloeden. Hollandse dialecten, met name die van de streek rond Haarlem en Leiden, werden nu belangrijke bouwstenen van de Nederlandse taal die zich over het hele land verspreidde. Het van oorsprong Vlaamse veel drong niet door tot Sliedrecht, zodat men hier veul bleef zeggen. Tot zover enige wetenswaardigheden over de ee. Zoals u ziet is het Sliedrechts rijk gevarieerd en heeft het heel oude taalvormen nog steeds bewaard. DEEL 3 DAT IS MEIN IJGEN KONEIN Zulke spellingsfouten zouden Sliedrechtse kinderen die vroeger leerden schrijven, nooit maken. Wij leerden op school dat als je in het Sliedrechts -aai- hoort dan schrijf je -ei-. Wanneer je in het Sliedrechts een -ij- hoort dan moet je een -ij- schrijven. VOORBEELDEN VAN WOORDEN MET -AAI- ZIJN: Dialect woord: Nederlandse woord: Braaie Breien Aaige Eigen Gaait Geit Haaining Heining Klaai Klei Klaain Klein Maaisie Meisje Raaize Reizen Uitgebraaid Uitgebreid Klaainighaaid Kleinigheid Deze lang gerekte -aai- klank wordt als plat beschouwd. Dat ligt niet zo zeer aan die klank zelf (het Engels en het Duits hebben ongeveer dezelfde klank). Het Nederlandse spellingsonderscheid tussen de -ij- en de -ei- gaat terug op vroegere uitspraakverschillen.Tegenwoordig worden hei en hij, eis en ijs precies hetzelfde uitgesproken, maar voor 1700 was die uitspraak verschillend. Het Sliedrechts heeft, net als sommige andere dialecten, dit verschil bewaard. In sommige dialecten is de -ei- zelfs een -è-. Denk bijvoorbeeld aan het Brabantse mèske. En in Den Haag spreekt men over plèèn (plein). In Ameide zegt men klèèn (klein) en rèèze (reizen). Niet altijd wordt in het Sliedrechts een -ei- uitgesproken als -aai-. Voorbeelden: train, terrain en fait voor trein, terrein en feit. Dit zijn woorden die na 1700 in Nederland gekomen zijn, afkomstig uit het Frans. Bij het woord -end- (eind) is iets anders aan de hand. End is de oude Germaanse vorm, die ook in het Duits en het Engels bewaard gebleven is. In het Nederlands is die -è- veranderd in een -ei-. Iets dergelijks is ook gebeurd met het oude Nederlands-Germaanse woord venster dat in ons dialect vaainster werd. De -ij- van tijd, pijp, bij, ijl, kijken wordt in het Sliedrechts uitgesproken met een lichte -ai- klank. Al die woorden met een -ij- werden vroeger uitgesproken met een -ie-. Dit is een vrij late ontwikkeling, die ook in veel delen van het land voorkomt. (Vrijwel geheel Noord-Oost Nederland alsmede Zeeland). In die streken zegt men dus ies (ijs), tied (tijd) enz. In Brabant, Holland en Utrecht is de klank verandering wel doorgedrongen maar niet in alle woorden die de klinker -ie- bevatten. Zo zegt men in het Sliedrechts andievie (andijvie), bie (bij, insekt), schaeresliep (scharenslijper). In het Nederlands zijn soms dezelfde woorden blijven bestaan met een -ie- en een -ij- maar hebben ze een verschillende betekenis gekregen. Voorbeelden: piepen naast pijpen, iel naast ijl, kiekeboe van kijken en bijzonder schrijven we met een -ij- maar we spreken nog steeds de oude -ie- uit. Die -ie- werd in de Middeleeuwen als -y- geschreven. Die oude schrijfwijze is soms bewaard gebleven, zoals in de naam van het bejaardenhuis Over-Slydrecht. Dat moet dus uitgesproken worden als Over-Sliedrecht en niet als Slijdrecht. Een apart geval is Wijngaarden. De -ij- is verkort tot een -i-. Toen werd het Wingerde, dat later weer veranderde in Wengerde. In sommige delen van de Alblasserwaard is het Wingerde gebleven. |
|
